Transgresje i liminalność tekstu. Między estetyką fragmentu. a „karnawałem” transmedialności

Dorota Utracka

Abstrakt


Transgression and liminality of a text. Between the aesthetics of a fragment and the “carnival” of the transmedia

The texts is an attempt to make a cross-sectional study of the philosophy and aesthetics of a fragment in the literature-history evolution of the phenomenon, from the Romantic “opening of a work”, “a form in motion”, the concept of the “grainy nature” of style and separation of the relation of a part to the whole, through the mosaic, collage nature of performing the idea of fragmentation in the arts of Modernism, to the norms of post-modern affirmation of the phenomenology of «fragmenting». In the space of different meanings the author tries to find those that most strongly define the language of the post-modern culture. The core of the theoretical-literary discussion is a broadly understood dialectics of the whole and of a part as considered paradigmatically, that is as the patterns and models of description, interpretation, the strategy of thinking and creating (the “sense of chaos” and the classical “idea of order”), and the peculiarly understood philosophy of culture, whose aesthetical, epistemological, and axiological dimension is signed by a broadly understood idea or break-up and disintegration, unpredictability, incoherence, inconclusiveness, nonlinear shapes. The discussion of the poetics of a fragment concerns the problems such as: the formal-aesthetic status of a workfragment, the relationship between the fragment and the whole (unity and partiality), and the nature of the oppositions: unity-multiplicity, whole-detail, finiteness-infinity, point-universe, different dimensions and functions of fragmentality (aesthetical-cognitive, axiological, structural-composition, genologic, and interpretational).


Słowa kluczowe


text; signs; hipertextuality; fragment; transgression; liminality; inexpressibility; incoherence; inconclusiveness; chaos; order; identity; subjectivity; modernism; postmodernism; deconstruction; multi-media; hybridity; convergence

Bibliografia


Adorno Theodor W., Teoria estetyczna, tłum. Krystyna Krzemieniowa, Warszawa 1994.

Ankersmit Frank, Narracja, reprezentacja, doświadczenie. Studia z teorii historiografii, red. i wstęp Ewa Domańska, Kraków 2004.

Appadurai Arjun, Nowoczesność bez granic. Kulturowe wymiary globalizacji, tłum. Zbigniew Pucek, Kraków 2005.

Balandier Georges, Ład tradycyjny i kontestacja, [w:] Tradycja i nowoczesność, red. Joanna Kurczewska, Jerzy Szacki, tłum. Tadeusz Gosk i in., Warszawa 1984.

Barber Benjamin R., Dżihad kontra McŚwiat, tłum. Hanna Jankowska, Warszawa 2013.

Barker Chris, Studia kulturowe. Teoria i praktyka, tłum. Agata Sadza, Kraków 2005.

Barthes Roland, Od dzieła do tekstu, tłum. Michał Paweł Markowski, „Teksty Drugie” 1998, nr 6.

Barthes Roland, S/Z, tłum. Michał Paweł Markowski, Maria Gołębiewska, Warszawa 1999.

Barthes Roland, Teoria tekstu, tłum. Aleksander Milecki, [w:] Współczesna teoria badań literackich za granicą, t. 4, cz. 2, red. Henryk Markiewicz, Kraków 1996.

Barthes Roland, Wykład, tłum. Tadeusz Komendant, „Teksty” 1979, z. 5.

Bartoszyński Kazimierz, O fragmencie, [w:] Kazimierz Bartoszyński, Powieść w świecie literackości. Szkice, Warszawa 1991.

Bataille Georges, Historia erotyzmu, tłum. Ireneusz Kania, Kraków 1992.

Baudrillard Jean, Przejrzystość zła. Esej o zjawiskach skrajnych, tłum. Sławomir Królak, Warszawa 2009.

Baudrillard Jean, Społeczeństwo konsumpcyjne. Jego mity i struktury, tłum. Sławomir Królak, Warszawa 2006.

Bausinger Hermann, Konteksty uczestnictwa w karnawale, tłum. Wojciech Dudzik, [w:] Karnawał. Studia historyczno-antropologiczne, wybór, opracowanie i wstęp Wojciech Dudzik, Warszawa 2011.

Bernacki Marek, Marta Pawlus, Słownik gatunków literackich, wstęp Stanisław Jaworski, Warszawa–Bielsko-Biała 2008.

Blanchot Maurice, Ecritures du désastre, Paris 1980.

Bodzioch-Bryła Bogusław, Na pograniczu literatury i mediów, czyli medialność na papierowym nośniku, [w:] Granice w kulturze, red. Andrzej Radomski, Radosław Bomba, Lublin 2010.

Bolter Jay David, Eksplozja obrazów, tłum. Jolanta Mach, [w:] Ekrany piśmienności: o przyjemnościach tekstu w epoce nowych mediów, red. Andrzej Gwóźdź, Warszawa 2008.

Bromboszcz Roman, Pewne przejście przez granicę między etyką a teorią chaosu, [w:] Granice w kulturze, red. Andrzej Radomski, Radosław Bomba, Lublin 2010.

Burszta Wojciech Józef, Antropologia kultury. Tematy, teorie, interpretacje, Poznań 1998.

Burzyńska Anna, Kulturowy zwrot teorii, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. Michał Paweł Markowski, Ryszard Nycz, Kraków 2006.

Carroll David, Narracja, heterogeniczność i kwestia polityczna, [w:] Ja-Inny. Wokół Bachtina. Antologia, t. 2, red. Danuta Ulicka, Kraków 2009.

Celiński Piotr, Interfejsy. Cyfrowe technologie w komunikacji, Wrocław 2010.

Chymkowski Roman, Literatura na morzu i w sieci, czyli kim chce być czytelnik e-książek, [w:] Liternet. Literatura i internet, red. Piotr Marecki, Kraków 2002.

Condillac Etienne Bonnot de, O pochodzeniu poznania ludzkiego. Gramatyka, tłum. Kazimierz Bończyk, Warszawa 2002.

Culler Jonathan, Dekonstrukcja i jej konsekwencje dla badań literackich, tłum. Maria Bożenna Fedewicz, „Pamiętnik Literacki” 1987, z. 4.

Delaperrière Maria, Arkana modernizmu, „Teksty Drugie” 1994, nr 5–6.

Delaperrière Maria, Fragment i całość czyli dylematy nowoczesności, „Teksty Drugie” 1997, nr 3.

Deleuze Gilles, Félix Guattari, Co to jest filozofia?, tłum. Paweł Pieniążek, Gdańsk 2000.

Deleuze Gilles, Felix Guattari, Kłącze, tłum. Bogdan Banasiak, „Colloquia Communia” 1988, nr 1–3.

Derrida Jacques, Che cos’è la poesia?, tłum. Michał Paweł Markowski, „Literatura na Świecie” 1998, nr 11–12.

Derrida Jacques, Marginesy filozofii, tłum. Adam Dziadek, Janusz Margański, Paweł Pieniążek, Warszawa 2002.

Derrida Jacques, Struktura, znak i gra w dyskursie nauk humanistycznych, tłum. Monika Adamczyk, „Pamiętnik Literacki” 1986, z. 2.

Donato Eugenio, Ruiny pamięci. Fragmenty archeologiczne i artefakty tekstowe, tłum. Dorota Gostyńska, „Pamiętnik Literacki” 1986, z. 3.

Dudzik Wojciech, Karnawały w kulturze, Warszawa 2005.

Dudzik Wojciech, Struktura w antystrukturze. Szkice o karnawale i teatrze, Warszawa 2013.

Dziamski Grzegorz, Postmodernizm wobec kryzysu estetyki współczesnej, Poznań 1996.

Eco Umberto, Dopiski na marginesie „Imienia róży”, [w:] Umberto Eco, Imię róży, tłum. Adam Szymanowski, Warszawa 1988.

Eco Umberto, Dzieło otwarte. Forma i nieokreśloność w poetykach współczesnych, tłum. Jadwiga Gałuszka i in., Warszawa 1994.

Featherstone Mike, Postmodernizm i estetyzacja życia codziennego, tłum. Przemysław Czapliński, Jacek Lang, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, wybór i oprac. Ryszard Nycz, Kraków 1997.

Geertz Clifford, Zastane światło. Antropologiczne refleksje na tematy filozoficzne, tłum. Zbigniew Pucek, Kraków 2003.

Gennep Arnold van, Obrzędy przejścia. Systematyczne studium ceremonii, tłum. Beata Biały, wstęp Joanna Tokarska-Bakir, Warszawa 2006.

Grad Jan, Obyczajowo-ludyczny wymiar jarmarku, [w:] Karnawalizacja. Tendencje ludyczne w kulturze współczesnej, red. Jan Grad, Hanna Mamzer, Poznań 2004.

Granica w literaturze. Tekst – świat – egzystencja, red. Stefan Zabierowski, Leszek Zwierzyński, Katowice 2004.

Greenblatt Stephen, Poetyka kulturowa. Pisma wybrane, tłum., wstęp i red. Krystyna Kujawińska-Courtney, Kraków 2006.

Heck Dorota, Fraktalność nowoczesnego eseju, [w:] Efekt motyla 2. Humaniści wobec metaforyki teorii chaosu. Studia, red. Dorota Heck, Kordian Bakuła, Kraków 2012.

Hilsbecher Walter, Fragment o fragmencie, [w:] Walter Hilsbecher, Tragizm, absurd i paradoks. Eseje, wybór i wstęp Stefan Lichański, tłum. Sławomir Błaut, Warszawa 1972.

Hopfinger Maryla, Literatura i media po 1989 roku, Warszawa 2010.

Hutcheon Linda, Teoria parodii. Lekcja sztuki XX wieku, tłum. Agnieszka Wojtanowska, Witold Wojtowicz, wstęp Witold Wojtowicz, Wrocław 2007.

Jameson Fradric, Postmodernizm i społeczeństwo konsumpcyjne, tłum. Przemysław Czapliński, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, wybór i oprac. Ryszard Nycz, Kraków 1997.

Jaworski Stanisław, Piszę, więc jestem, Kraków 1993.

Jenkins Henry, Kultura konwergencji. Zderzenie starych i nowych mediów, tłum. Małgorzata Bernatowicz, Mirosław Filiciak, Warszawa 2007.

Kalaga Wojciech, Mgławice dyskursu. Podmiot, tekst, interpretacja, Kraków 2001.

Kasimow Rustam, Poetyka karnawału i obrzędów przejścia: rozmyślania nad pojęciem „karnawału”, tłum. Barbara Chmielewska, [w:] Karnawał. Studia historyczno-antropologiczne, wybór, opracowanie i wstęp Wojciech Dudzik, Warszawa 2011.

Kerckhove Derrick de, Inteligencja otwarta. Narodziny społeczeństwa sieciowego, tłum. Andrzej Hildebrandt, Ryszard Glegoła, Warszawa–Toronto 2001.

Kowalczyk Marcin, Profanacje, detronizacje, odwrócenia – karnawalizacja chrześcijańskiego sacrum w sztuce współczesnej, [w:] Granice w kulturze, red. Andrzej Radomski, Radosław Bomba, Lublin 2010.

Kowalska Bożena, Od impresjonizmu do konceptualizmu. Odkrycia sztuki, Warszawa 1989.

Kristeva Julia, Słowo, dialog i powieść, tłum. Wojciech Grajewski, [w:] Bachtin: dialog – język – literatura, red. Eugeniusz Czaplejewicz, Edward Kasperski, Warszawa 1983.

Krysowski Olaf, Literatura i malarstwo w badaniach porównawczych, [w:] Komparatystyka dzisiaj, t. 1: Problemy teoretyczne, red. Ewa Szczęsna i Edward Kasperski, Kraków 2010.

Kubicka Emilia, O pojęciu granicy – raz jeszcze, „Linguistica Copernicana” 2012, nr 1 (7).

Kurska Anna, Fragment romantyczny, Wrocław 1989.

Kurska Anna, Fragment, [w:] Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. Józef Bachórz, Alina Kowalczykowa, Warszawa–Wrocław–Kraków 1991.

LaCapra Dominick, Bachtin, marksizm i karnawał, tłum. Łukasz Wróbel, [w:] Ja-Inny. Wokół Bachtina. Antologia, t. 2, red. Danuta Ulicka, Kraków 2009.

Landow George P., Hipertekst a teoria krytyczna, tłum. Artur Piskorz, [w:] Ekrany piśmienności: o przyjemnościach tekstu w epoce nowych mediów, red. Andrzej Gwóźdź, Warszawa 2008.

Lash Scott, Dyskurs czy figura? Postmodernizm jako system oznaczania („regime of signification”), tłum. Paweł Wawrzyszko, [w:] Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze, red. i wstęp Ryszard Nycz, Kraków 2004.

Leszkowicz Paweł, Nieświadomość i postnowoczesne doświadczenie wizualne, [w:] Nowoczesność jako doświadczenie. Analizy kulturoznawcze, red. Anna Zeidler-Janiszewska, Ryszard Nycz, Barbara Giza, Warszawa 2008.

Lyotard Jean-François, Odpowiedź na pytanie: co to jest postmodernizm, tłum. Michał Paweł Markowski, [w:] Postmodernizm. Antologia przekładów, wybór i oprac. Ryszard Nycz, Kraków 1997.

Łebkowska Anna, Doświadczenie interakcji i identyfikacji (hipertekstowa powieść interaktywna), [w:] Nowoczesność jako doświadczenie. Analizy kulturoznawcze, red. Anna Zeidler-Janiszewska, Ryszard Nycz, Barbara Giza, Warszawa 2008.

Łempicki Zygmunt, Renesans, oświecenie, romantyzm i inne studia z historii literatury, Warszawa 1966.

Magala Sławomir, Konflikt w kulturze współczesnej, [w:] Sławomir Magala, Simmel, Warszawa 1980.

Manganelli Giorgio, Literatura jako kłamstwo (Dwa fragmenty), tłum. Joanna Ugniewska, „Literatura na Świecie” 1994, nr 1/2.

Manovich Lev, Język nowych mediów, tłum. Piotr Cypryański, Warszawa 2006.

Marecki Piotr, Wstęp, [w:] Liternet. Literatura i internet, red. Piotr Marecki, Kraków 2002.

Markowski Michał Paweł, O reprezentacji, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. Michał Paweł Markowski, Ryszard Nycz, Kraków 2006.

Mayenowa Maria Renata, Poetyka teoretyczna. Problem języka, Wrocław 1974.

Mezger Werner, Obyczaje karnawałowe i filozofia błazeństwa, tłum. Wojciech Dudzik, [w:] Karnawał. Studia historyczno-antropologiczne, wybór, opracowanie i wstęp Wojciech Dudzik, Warszawa 2011.

Mrugalski Michał, Przemysław Pietrzak, Spory o Bachtinowską koncepcję karnawału, [w:] Karnawał. Studia historyczno-antropologiczne, wybór, opracowanie i wstęp Wojciech Dudzik, Warszawa 2011.

Norwid Cyprian Kamil, Pisma wszystkie, zebrał i wstępem opatrzył Juliusz Wiktor Gomulicki, t. 8, Warszawa 1971.

Novalis, Kwietny pył (fragment 114), tłum. Krystyna Krzemieniowa, [w:] Manifesty romantyzmu 1790–1830: Anglia, Niemcy, Francja, oprac. Alina Kowalczykowa, wyd. 2 rozsz., Warszawa 1995.

Nycz Ryszard, Dekonstrukcjonizm w teorii literatury, „Pamiętnik Literacki” 1986, z. 4.

Nycz Ryszard, Intertekstualność i jej zakresy: teksty, gatunki, światy, [w:] Ryszard Nycz, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Warszawa 1993.

Nycz Ryszard, Kulturowa natura, słaby profesjonalizm. Kilka uwag o przedmiocie poznania literackiego i statusie dyskursu humanistycznego, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. Michał Paweł Markowski, Ryszard Nycz, Kraków 2006.

Nycz Ryszard, Literatura jako trop rzeczywistości. Poetyka epifanii w nowoczesnej literaturze polskiej, Kraków 2001.

Nycz Ryszard, Poetyka intertekstualna: tradycje i perspektywy, [w:] Kulturowa teoria literatury. Główne pojęcia i problemy, red. Michał Paweł Markowski, Ryszard Nycz, Kraków 2006.

Nycz Ryszard, Tekstowy świat. Poststrukturalizm a wiedza o literaturze, Warszawa 2000.

Ogonowska Agnieszka, Twórcze metafory medialne. Baudrillard – McLuhan – Goffman, Kraków 2010.

Pawłowska-Jądrzyk Brygida, Sens i chaos w grotesce literackiej. Od „Pałuby” do „Kosmosu”, Kraków 2002.

Perec Georges, Życie, instrukcja obsługi, tłum. Wawrzyniec Brzozowski, Kraków 2009.

Pietruszewska-Kobiela Grażyna, Preludium do ponowoczesności. Ready mades Marcela Duchampa i Anatola Sterna, [w:] Filologia polska. Historia i teoria literatury, red. Elżbieta Hurnikowa, Lucyna Rożek, Częstochowa 2009.

Pilch Anna, Umykanie sensu – chaos języków – tekst wiecznie niedoczytany (Derrida, Decombes, Deleuze), [w:] Efekt motyla. Humaniści wobec teorii chaosu, red. Kordian Bakuła, Dorota Heck, Wrocław 2006.

Pisarski Mariusz, Powieść jako zwierciadło umysłu. Szkice do poetyki hipertekstu na podstawie klasyki gatunku: afternoon a story, Patchwork Girl, A Furtcher Xanadu, [w:] Liternet. Literatura i internet, red. Piotr Marecki, Kraków 2002.

Piwińska Marta, Złe wychowanie, Gdańsk 2005.

Połczyńska Ewa, Topos labiryntu w dwudziestowiecznych narracjach seryjnych, Toruń 2008.

Prokopiuk Jerzy, Wstęp [do:] Novalis, Poetyzmy, [w:] Uczniowie z Sais. Proza filozoficzna – studia – fragmenty, tłum., wybrał i wstępem opatrzył Jerzy Prokopiuk, Warszawa 1984.

Różyc-Molenda Justyna, Fenomenologia „kawałkowania”, [w:] Miniatura i mikrologia literacka, t. 1, red. Aleksander Nawarecki, Katowice 2000.

Scheler Max, Człowiek w epoce zacierania się przeciwieństw, [w:] Max Scheler, Pisma z antropologii filozoficznej i teorii wiedzy, wstęp i tłum. Stanisław Czerniak, Adam Węgrzecki, Warszawa 1986.

Schlegel Friedrich, Fragmenty z Athenäum, tłum. Krystyna Krzemieniowa, [w:] Manifesty romantyzmu 1790–1830: Anglia, Niemcy, Francja, oprac. Alina Kowalczykowa, wyd. 2 rozsz., Warszawa 1995.

Segalen Martine, Obrzędy i rytuały współczesne, tłum. Jacek Jan Pawlik, Warszawa 2009.

Sendyka Roma, Nowoczesny esej. Studium historycznej świadomości gatunku, Kraków 2006.

Skrzeczkowski Mateusz, Miazgowatość – doświadczenie ponowoczesności, [w:] Nowoczesność jako doświadczenie: analizy kulturoznawcze, red. Ryszard Nycz, Anna Zeidler-Janiszewska, Kraków 2009.

Sobol Agnieszka, Czaso-przestrzenie „wirtualne” – co teksty kulturowe mówią nam o „aktualnej” kondycji człowieka?, [w:] Liternet. Literatura i internet, red. Piotr Marecki, Kraków 2002.

Sontag Susan, Przeciw interpretacji, tłum. Dariusz Żukowski, [w:] Susan Sontag, Przeciw interpretacji i inne eseje, tłum. Małgorzata Pasicka, Anna Skucińska, Dariusz Żukowski, Kraków 2012.

Strzelecki Sebastian, Efekt interfejsu, „Techsty” 2008, nr 4, http://techsty.art.pl/magazyn4/strzelecki/efekty-interfejsu/index.html (dostęp: 21 marca 2013).

Szahaj Andrzej, Ponowoczesność – czas karnawału. Postmodernizm – filozofia błazna, [w:] Postmodernizm a filozofia, red. Stanisław Czerniak, Andrzej Szahaj, Warszawa 1986.

Ślósarska Joanna, Idea jarmarczności w kulturze, [w:] Kicz, tandeta, jarmarczność w kulturze masowej XX wieku, red. Lucyna Rożek, Częstochowa 2000.

Śniecikowska Beata, Słowo – obraz – dźwięk. Literatura i sztuki wizualne w koncepcjach polskiej awangardy 1918–1939, Kraków 2005.

Turner Victor, Karnawał, rytuał i zabawa w Rio de Janeiro, tłum. Iwona Kurz, [w:] Karnawał. Studia historyczno-antropologiczne, wybór, opracowanie i wstęp Wojciech Dudzik, Warszawa 2011.

Turner Victor, Liminalność i gatunki performatywne, [w:] Rytuał, dramat, święto, spektakl. Wstęp do teorii widowiska kulturowego, red. John J. MacAloon, tłum. Katarzyna Przyłuska-Urbanowicz, Warszawa 2009.

Turner Victor, Metafory antystruktury w kulturze religijnej, [w:] Victor Turner, Gry społeczne, pola i metafory. Symboliczne działanie w społeczeństwie, tłum. Wojciech Usakiewicz, Kraków 2005.

Turner Victor, Przedstawienie w życiu codziennym, życie codzienne w przedstawieniu, [w:] Victor Turner, Od rytuału do teatru. Powaga zabawy, tłum. Małgorzata i Jacek Dziekanowie, Warszawa 2005.

Utracka Dorota, Strzaskana mozaika. Studium warsztatu pisarskiego Zygmunta Haupta, Toruń 2011.

Wawrzyszko Paweł, Od modernizmu do postmodernizmu. Scotta Lasha koncepcja zmiany paradygmatów kulturowych, [w:] Odkrywanie modernizmu. Przekłady i komentarze, red. i wstęp Ryszard Nycz, Kraków 2004.

Wenz Karin, Tekst w dobie jego reprodukcji elektronicznej, tłum. Krystyna Krzemieniowa, [w:] Ekrany piśmienności: o przyjemnościach tekstu w epoce nowych mediów, red. Andrzej Gwóźdź, Warszawa 2008.

Wilkoszewska Krystyna, Wariacje na postmodernizm, Kraków 2000.

Wiśniewska Lidia, Kultura i kontrkultura (w perspektywie mitów i paradygmatów), [w:] Granice w kulturze, red. Andrzej Radomski, Radosław Bomba, Lublin 2010.

Wiśniewska Lidia, Między Bogiem a Naturą. Komparatystyka jako filozofia kultury, Bydgoszcz 2009.

Zawadzki Andrzej, Literatura a myśl słaba, Kraków 2009.

Zeidler-Janiszewska Anna, Roman Kubicki, Poszerzanie granic. Sztuka współczesna w perspektywie estetyczno-filozoficznej, Warszawa 1999.

Žižek Slavoj, Przekleństwo fantazji, tłum. Adam Chmielewski, Wrocław 2009.


Pełny tekst: PDF

Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Creative Commons License
Ta praca dostępna jest na licencji Creative Commons Attribution 3.0 License.